Αρχική » Ο ναός του Αγίου Αθανασίου

Ο ναός του Αγίου Αθανασίου

Πρόκειται για έναν μεγάλο σε διαστάσεις ναό σε ρυθμό τρίκλιτης ξυλόστεγης Βασιλικής της μεταβυζαντινής περιόδου, ο οποίος περιβάλλεται στη νότια και τη δυτική πλευρά από ξυλόστεγο περίστωο/υπόστεγο. Δεν είναι γνωστό πότε κτίστηκε ο ναός. Στη δυτική πλευρά της τοιχοδομής υπάρχει εντοιχισμένη πλάκα με αποτυπωμένη ανάγλυφη τη χρονολογία αποπεράτωσης του ναού, το έτος 1818. Η ένδειξη αυτή πρέπει να αναφέρεται στην ανακαίνιση του ιερού ναού την εποχή της ακμής του χωριού, καθόσον μαρτυρείται ότι ο ναός είχε κτιστεί το 1710. Άλλα εντοιχισμένα στοιχεία με ανάγλυφες παραστάσεις ζώων στους ακρογωνιαίους λίθους του ναού μαρτυρούν τη χρήση υλικών παλαιότερου, ίσως μικρότερου ναού, στα θεμέλια του οποίου οικοδομήθηκε ο νέος μεγάλος ναός.

Μια άλλη εντοιχισμένη πλάκα φέρει ανάγλυφη τη χρονολογία 1843. Η χρονολογία αυτή δείχνει προφανώς την αποκατάσταση της νότιας πλευράς, η οποία είχε καταστραφεί κατά την πυρπόληση του ναού από τους Τούρκους, τον Ιούνιο του 1821 (πιθανώς την 21η Ιουνίου). Η πυρπόληση έγινα αμέσως μετά την ηρωική μάχη που έδωσαν ο οπλαρχηγός Στάμος (Σταμάτης) Χάψας και οι αγωνιστές από τη Συκιά Χλακιδικής εναντίον των Τούρκων στη θέση «Συκιωτάκια» ανατολικά των Βασιλικών (την 10η Ιουνίου 1921) και την πυρπόληση και καταστροφή της ιεράς μονής της Αγίας Αναστασίας (Τη 14η Ιουνίου 1821). Τα σημάδια της πυρπόλησης του ναού από τους Τούρκους παραμένουν μέχρι και σήμερα στις υποστηλώσεις του γυναικωνίτη στο νότιο τμήμα του ναού.

Ο ζωγραφικός διάκοσμος του Ναού

Οι περισσότερες μεγάλες και μικρές εικόνες του ξυλόγλυπτου τέμπλου φέρουν χαρακτηριστικά της λεγόμενης μακεδονικής τεχνοτροπίας. Χρονολογούνται στην μετά το έτος 1843 εποχή, προφανώς διότι οι παλαιότερες είχαν καεί. Πολλές από τις εικόνες του τέμπλου είναι ενυπόγραφες «διά χειρός Ιωάννου Παπα/θαλασσίου Αναγ/νώστου εκ Γαλατίστης» ή «διά χειρός Στεργίου Δ’ εκ Κοζάνης». Εκτός από τις εικόνες του τέμπλου, υπάρχουν στο ναό πολλές φορητές μικρές και μεγάλες εικόνες, δημιουργήματα και αυτές του 19ου αιώνα, ενώ μερικές είναι παλαιότερες. Η 9η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης έχει καταγράψει τις φορητές εικόνες, τα λειτουργικά αντικείμενα και τα παλαιά βιβλία του ναού σε ειδικό τεύχος (9η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων,2004).

Η θεματογραφία της ζωγραφικής που διακοσμεί το κεντρικό κλίτος του ναού έχει μια σπάνια ιδιαιτερότητα. Απεικονίζονται κοσμικά και όχι θρησκευτικά θέματα, όπως συμβαίνει στους περισσότερους χριστιανικούς ναούς. Οι απεικονίσεις παρουσιάζουν φυτικά μοτίβα, μπουκέτα και γιρλάντες, πολύχρωμους καρπούς, παράδοξα φτερωτά ζώα και πτηνά που συναντούμε σε αντίστοιχες διακοσμήσεις αρχοντικών οικιών και αρχαίων ειδωλολατρικών ναών.

Χαρακτηριστικές της τεχνοτροπίας λαϊκών ζωγράφων της εποχής είναι οι απεικονίσεις των φτερωτών δρακόντων στον γυναικωνίτη, οι οποίοι συμβολίζουν το «κακό» ή αποτελούν σύμβολα αποτροπής του «κακού». Ανάλογος είναι και ο συμβολισμός των φτερωτών ξυλόγλυπτων δρακόντων αριστερά και δεξιά της Σταύρωσης στο επάνω μέρος του τέμπλου. Εξαίρεση αποτελούν ο Παντοκράτορας με τη σύναξη των Αγίων Αποστόλων, που απεικονίζονται σε κυκλική μορφή στο μέσο της οροφής του ναού σχηματίζοντας ένα ψευδο-τρούλο (Πελαγία Αστρεινίδου- Κωτσάκη).

Η ερμηνεία της μείξης της κοσμικής με τη χριστιανική ζωγραφική στον ιερό ναό του Αγίου Αθανασίου μπορεί να αποδοθεί εν μέρει στις αισθητικές επιθυμίες των χορηγών και εν μέρει στην τάση ανάμειξης μοτίβων της κλασσικής αρχαιότητας με χριστιανικά, γεγονός που ενισχύεται και από την τεχνοτροπία του ξυλόγλυπτου τέμπλου του ναού, το οποίο χαρακτηρίζουν οι λιτές δωρικές γραμμές και οι κιονοειδείς διακοσμήσεις.